واکاوی کاربرد هوش مصنوعی در آموزش‌های فنی و مهارتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد کامپیوتر (نرم‌افزار)، معاون آموزشی مجتمع پویااندیشان علوی شیراز، ایران

2 دکتری شهرسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

10.22091/jrim.2026.13806.1373

چکیده

با گسترش روزافزون فناوری‌های نوظهور، به‌ویژه هوش مصنوعی، نظام‌های آموزشی فنی و مهارتی با فرصت‌ها و چالش‌های بنیادینی مواجه شده‌اند. در شرایطی که بازار کار نیازمند مهارت‌های پیشرفته و مبتنی بر فناوری است، بررسی نقش و ظرفیت‌های هوش مصنوعی در ارتقای کیفیت، کارآمدی و شخصی‌سازی آموزش‌های مهارتی به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر بدل شده است. علی‌رغم مطالعات پراکنده در این حوزه، خلأیی در درک عمیق از مضامین کلیدی و روابط مفهومی میان مؤلفه‌های فنی هوش مصنوعی و الزامات بومی آموزش‌های فنی ایران وجود دارد. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل ابعاد و مضامین پنهانِ مرتبط با کاربردهای هوش مصنوعی در آموزش‌های فنی و مهارتی انجام شده است.
این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از راهبرد تحلیل مضمون انجام شده و داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۴ نفر از خبرگان حوزه‌های هوش مصنوعی، آموزش‌های مهارتی و فناوری آموزشی گردآوری شده است. داده‌های حاصل با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA کدگذاری و تحلیل شد و برای سازمان‌دهی منابع علمی از نرم‌افزار EndNote بهره گرفته شد. در مجموع، از تحلیل داده‌ها، 47 کد اولیه، 8 مضمون محوری و یک مضمون انتخابی به‌دست آمد.
یافته‌ها نشان می‌دهند که هوش مصنوعی از طریق محورهایی همچون شخصی‌سازی یادگیری، تحلیل داده‌های آموزشی، تعاملات هوشمند، فناوری‌های نوین و نیز با درنظر گرفتن چالش‌های فرهنگی، اخلاقی و زیرساختی، می‌تواند نقش مؤثری در تحول آموزش‌های فنی و مهارتی ایفا کند. درنهایت، پژوهش حاضر با ارائه یک مدل تودرتوی مفهومی، روابط میان مضامین کلان و خرد را تبیین کرده و چارچوبی قابل ‌کاربرد برای طراحی برنامه‌های آموزشی هوشمند ارائه می‌دهد.

تازه های تحقیق

این پژوهش با هدف واکاوی کاربست هوش مصنوعی در آموزش‌های فنی و مهارتی، کوشید تا ابعاد عمیق‌تر این پدیده را در بستر نظام مهارت‌محور ایران آشکار سازد. تحلیل مضمون داده‌ها در سه سطح باز، محوری و انتخابی انجام شد. تحلیل داده‌های کیفی این پژوهش نشان می‌دهد که کاربرد هوش مصنوعی در آموزش‌های فنی و مهارتی صرفاً یک ابزار فناورانه نیست، بلکه یک تحول پارادایمی در رویکردهای آموزشی است و بیانگر دگرگونی پارادایمی در نقش یادگیرنده، مربی و ساختار یاددهی–یادگیری است. مضمون انتخابی پژوهش، یعنی «کاربرد هوش مصنوعی در آموزش‌های فنی و مهارتی از دل هشت مضمون محوری استخراج شد که به‌صورت سیستماتیک، ابعاد گوناگون آموزشی، فناورانه، فرهنگی، سازمانی و اخلاقی این تحول را پوشش می‌دهند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

An Analysis of the Application of Artificial Intelligence in Technical and Vocational Education

نویسندگان [English]

  • Seyedeh Fatemeh Hosseini 1
  • Mostafa Ghaderi Dehkordi 2
1 Ph.D. in Urbanism, Faculty of Architecture and Urbanism, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
2 Ph.D. in Urbanism, Faculty of Architecture and Urbanism, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

With the rapid expansion of emerging technologies-especially artificial intelligence (AI)-technical and vocational education and training (TVET) systems are confronting profound opportunities and challenges. As the labor market increasingly requires advanced, technology-based skills, examining the role and capacities of AI in enhancing the quality, efficiency, and personalization of skills training has become imperative. Despite scattered studies in this field, a gap remains in deep understanding of the key themes and the conceptual relationships between AI’s technical components and the contextual requirements of Iran’s TVET. Accordingly, the present study aims to identify and analyze the underlying dimensions and latent themes related to AI applications in technical and vocational education.
This research employed a qualitative approach using thematic analysis. Data were collected through semi-structured interviews with 14 experts in AI, skills training, and educational technology. The data were coded and analyzed with MAXQDA, and EndNote was used to organize the scholarly sources. In total, the analysis yielded 47 initial codes, 8 central themes, and a single selective (overarching) theme.
The findings indicate that AI-through pillars such as personalized learning, educational data analytics, intelligent interactions, and emerging technologies, and with due consideration of cultural, ethical, and infrastructural challenges-can play a significant role in transforming technical and vocational education. Ultimately, by proposing a nested conceptual model, the study explicates the relationships between macro- and micro-level themes and offers an actionable framework for designing AI-enabled instructional programs.

کلیدواژه‌ها [English]

  • artificial intelligence (AI)
  • technical and vocational schools
  • skills training
  • learning
  • thematic analysis

مراجع

Chen, L., Chen, P., & Lin, Z. (2022). Artificial intelligence in education: A Review. IEEE Access, 10, 1-20. https://doi.org/10.1109/ACCESS.2022.3159634
Chen, Y., Zhang, L., & Lin, H. (2023). Deep learning-based performance prediction in technical education: A systematic review. Computers & Education: Artificial Intelligence, 4, 100123. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2023.100123
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE Publications.
European Commission. (2021). Digital education action plan 2021-2027. https://education.ec.europa.eu/focus-topics/digital-education
Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial intelligence in education: Promises and implications for teaching and learning. Center for Curriculum Redesign.
Hosseini, M., Ahmadi, N., & Rostami, S. (2022). Design of an intelligent system for technical skills training based on machine learning. Journal of Engineering Science and Technology, 38 (2), 145-162. (in Persian)
Jordan, M. I., & Mitchell, T. M. (2015). Machine learning: Trends, perspectives, and prospects. Science, 349(6245), 255-260. https://doi.org/10.1126/science.aaa8415
Karimi, M., & Soleymani, N. (2021). Investigating the role of intelligent chatbots in enhancing technical and vocational education in Iran. Research in Educational Technology, 9(2), 45-62. (in Persian)
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage Publications.
Luckin, R. (2021). AI for education: A conceptual framework and ethical considerations. Journal of Educational Technology & Society, 24(3), 56–69.
Luckin, R., Holmes, W., Griffiths, M., & Forcier, L. B. (2016). Intelligence unleashed: An argument for AI in education. Pearson Education.
Motamedi, F., & Norouzi, M. (2023). Challenges of applying artificial intelligence in technical and vocational education: A systematic approach. Skills Training, 11(3), 87-104. (in Persian)
Rezaei, F., Amini, S., & Abdollahi, S. (2020). Infrastructural challenges of implementing artificial intelligence in skills training. Strategic Studies of Educational Technology, 12(4), 77-95. (in Persian)
Russell, S. J., & Norvig, P. (2021). Artificial Intelligence: A Modern Approach (4th ed.). Pearson.
UNESCO. (2023). Technical and Vocational Education and Training (TVET) for Sustainable Development. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000373733
Zawacki-Richter, O., Marín, V. I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). Systematic review of research on artificial intelligence applications in higher education – where are the educators? Educational Technology in Higher Education, 16(1), 39. https://doi.org/10.1186/s41239-019-0171-0
Zimmerman, B. J. (2002). Becoming a self-regulated learner: An overview. Theory into Practice, 41(2), 64-70.
Zhu, J., & Liu, W. (2020). Education Reference Management with EndNote: A Practical Guide. Educational Technology Development and Exchange, 13(1), 41–56. https://doi.org/10.18785/jetde.1301.03
پژوهش در روش‌های آموزش
دوره 3، شماره 5 - شماره پیاپی 13
ویژه نامه ملاحظات آموزش در عصر هوش مصنوعی
اسفند 1404
صفحه 80-97

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 14 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری: 04 دی 1404
  • تاریخ پذیرش: 11 بهمن 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار