روش تدریس پرسش‌وپاسخ و دلالت‌های آن برای تربیت عقلانی از منظر قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

2 دانشیار گروه علوم تربیتی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی قم، قم، ایران

10.22091/jrim.2023.10049.1042

چکیده

یکی از مسائل مهم و دشواری که تعلیم و تربیت با آن رو­به‌روست، مسئله تربیت عقلانی است. ازاین‌رو، پرداختن به مباحث مربوط به عقل، تفکر، اندیشه‌ورزی و به ­تبع آن تربیت عقلانی، از جایگاه رفیعی برخوردار است. منظور از تربیت عقلانی، مجموع روش‌هایی است که به­ صورت منظم و سازمان‌یافته موجب رشد و پرورش عقل نظری و عملی در جهت دستیابی به قرب‌ الهی، علم، ایمان و عمل صالح هستند. هدف مقاله حاضر واکاوی مبانی روش تدریس پرسش‌­وپاسخ و دلالت‌های آن برای تربیت عقلانی از منظر قرآن کریم است. در این پژوهش، رویکرد پژوهش کیفی و روش تحلیل، تحلیل مضمون است، از روش‌ اسنادی جهت جمع‌آوری اطلاعات استفاده شده و ابزار گردآوری اطلاعات به صورت فیش‌برداری و یادداشت از داده‌های متنی است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد در قرآن کریم، یکی از روش­هایی که برای راهنمایی و هدایت انسان به فراوانی یافت می‌شود و در همه ابعاد اعتقادی، فقهی، اخلاقی، عقلانی و... به‌کار رفته است، روش پرسش­‌وپاسخ است تا به وسیله آن به پرورش تفکر در انسان‌ها پرداخته و موجبات تربیت عقلانی آنان را فراهم کند. قرآن کریم با به‌کارگیری شیوه‌های مختلف پرسش­‌وپاسخ نظیر روش مستقیم و صریح، روش انگیزشی و توبیخی، روش ارجاع به درون و پرسش از خود، روش مقایسه و تمثیل و روش اظهار اعجاب و شگفتی، موجب ترغیب و تشویق افراد به تفکر و اندیشه‌ورزی و شکوفایی عقل در آنان می‌شود و دلالت‌های تربیتی برگرفته از این آموزه‌ها می‌تواند موجبات دستیابی به اهداف و مقاصد موردنظر در تربیت عقلانی را فراهم نماید.

تازه های تحقیق

در این پژوهش سعی شد تا با استفاده از روش تحلیل مضمون، شیوه‌های پرسش­‌وپاسخ در قرآن کریم تحلیل و بررسی شود تا بتوان دلالت‌های آن برای تربیت عقلانی را استنباط نمود که عبارتند از:

- ترغیب و تشویق فرد در کسب شناخت و معرفت نسبت به ربوبیت خداوند متعال، رزاقیت، خالقیت، مالکیت و تدبیر امور انسان توسط او؛

- آشناساختن فرد با صفات خداوند متعال نظیر: علم به حقایق، حکمت، حیات (حیّ، زنده و پاینده)، قیومیت (تدبیرگر امور موجودات، حافظ و تربیت‌کننده انسان)، قدرت، عدل، رحمت و رأفت؛

- ایجاد شناخت، معرفت، علاقه و گرایش قلبی در فرد نسبت به پذیرش باورها و ارزش‌های دینی و پایبندی به آنها؛

- ترغیب و تشویق فرد به کسب شناخت و معرفت نسبت به انبیاء الهی و امامان معصوم (ع) و پیروی از آنها؛

- بازداشتن فرد از کسب عقاید و باورهای غیردینی به وسیله معرفت‌افزایی و کسب بینش؛

- دعوت به توجه و تفکر در سرگذشت امت‌های پیشین، سنت قضای الهی با هدف عبرت‌آموزی از آثار و حیات دنیوی اقوام و ملل گذشته به منظور پرورش روحیه حق‌پرستی و آخرت‌گرایی؛

- ترغیب و تشویق فرد به تفکر در مخلوقات الهی و چگونگی خلقت و آفرینش آنها؛

- ترغیب و تشویق فرد به تفکر در نعمت‌های الهی و چگونگی استفاده صحیح از آنها؛

- ترغیب و تشویق فرد به کسب شناخت و معرفت درزمینه حقیقت انسان و مراتب نفس او؛

- ترغیب و تشویق فرد به گام نهادن در راه ایمان، حق، رستگاری و پیروی از دستورهای خداوند متعال؛

- آشناساختن فرد با راه‌­های مختلف نفوذ و تسلط شیطان بر انسان؛

- آشناساختن فرد با مسائل فقهی و مبانی آن؛

- آشنا ساختن فرد با مسائل و ارزش‌های اخلاقی نظیر: خیر، نیکی، احسان و نیکوکاری، میانه‌روی و اعتدال؛

- ترغیب و تشویق فرد نسبت به کسب معرفت و شناخت نسبت به معاد، نشانه‌ها و حوادث آن و وضعیت انسان‌ها در آن جهان؛

- ایجاد فرصت­‌های آموزشی و یادگیری جهت شناخت صحیح از ماهیت دنیا و آخرت، آگاهی از رابطه درست و منطقی میان دنیا و آخرت، توانایی و مهارت در آبادانی دنیا و توسعه رفاه و پیشرفت مادی و یادگیری سبک تفکر و زندگی به شیوه دنیاگرای آخرت‌طلب؛

- الگو گرفتن از نمونه‌ها و الگوهای بارز تقوا و افراد خداشناس که برای اصلاح امور دنیوی و اخروی خود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Question - Answer Teaching Method and Its Implications for Intellectual Education from the Perspective of the Holy Quran

نویسندگان [English]

  • Zahra Kazemi Zadeh 1
  • Saifullah Fazlollahi 2
1 Ph.D. student of Philosophy of Islamic Education, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran
2 Associate professor, Department of Educational Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Qom Branch, Islamic Azad University, Qom, Iran
چکیده [English]

One of the important issues facing education is rational education. Dealing with issues related to reason, thinking and intellectual education has a high place. Intellectual education is the methods that regularly lead to the development of theoretical and practical reason in order to achieve nearness to God, knowledge, faith and righteous action. The purpose of this article is to examine the basics of the question - answer teaching method and its implications for intellectual education from the perspective of the Holy Quran. The research approach is qualitative and the analysis method is thematic analysis. In order to collect information, a documentary method was used and the tool for collecting data was note taking from textual data. The results of the research show that in the Holy Quran, one of the methods used to guide people in all aspects of faith, jurisprudence, ethics, rationality, etc. is a method of questioning - answering to cultivate thinking in humans and provide grounds for intellectual education. By using different methods such as direct and explicit, motivational and reprimanded, internal reference and self-questioning, comparison and simile methods, and the method of expressing surprise, the Holy Quran encourages people to think, to reflect and to flourish the intellect among them. The educational implications derived from these teachings can provide the means to achieve the desired goals and objectives in intellectual education.

کلیدواژه‌ها [English]

  • education
  • intellect
  • intellectual education
  • questions and answers
  • Holy Quran
قرآن کریم. (مترجم: محمد مهدی فولادوند). قم: پیام عدالت.
الیاس، جان. (1385). فلسفه تعلیم و تربیت. (چاپ 2). (مترجم: عبدالرضا ضرابی). قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
باقری، خسرو. (1390). نگاهی دوباره به تربیت اسلامی. (ج1). (چاپ 25). تهران: مدرسه.
برنجکار، رضا. (1391). روش‌شناسی علم کلام. (ج 1). (چاپ 1). قم: دارالحدیث.
بهشتی، سعید. (1389). تأملات فلسفی در تعلیم و تربیت. (چاپ 1). تهران: بین‌الملل.
پورصباغ، محمد و شجاعی، محمدصادق. (1389). درآمدی بر روانشناسی تنظیم رفتار با رویکرد اسلامی. (چاپ 1). قم: دارالحدیث.
جعفری، محمدتقی. (1390). زیبایی و هنر از دیدگاه اسلام. (چاپ 7). تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
حسینی‌زاده، علی و زارعی، زهرا. (1400). بررسی اهمیت و جایگاه شیوه تربیتی پرسش‌‌وپاسخ در قرآن. معرفت، 30(285)، 11-18.
خنیفر، حسین و مسلمی، ناهید. (1397). اصول و مبانی روش‌های پژوهش کیفی. (چاپ 3). تهران: نگاه دانش.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد. (1412ق). المفردات فى غریب القرآن. (چاپ 2). بیروت: الدارالعلم.
رنجبر، زهرا. (1389). کارکردهای تربیتی پرسش در قرآن. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه اصول‌الدین، قم.
ستاری، علی. (1400). آموزش تفکر به کودکان و نوجوانان. (چاپ 3). تهران: سمت.
سجادیه، نرگس و دیالمه، نیکو و طوسیان، سارا. (1396). رویکری تربیتی به کارکردهای پرسش از منظر قرآن کریم. کتاب قیم، 7(16)، 69- 90.
شریعتی، سید صدرالدین. (1391). بررسی واژه تربیت در قرآن و سنت: نقدی بر به‌کارگیری واژه تربیت در معانی دینی. روا‌‌ن‌‌شناسی تربیتی، 8(23)، 72-61.
شعبانی، حسن. (1390). مهارت‌‌های آموزشی و پرورشی. (ج1). (چاپ 24). تهران: سمت.
طباطبایی، محمدحسین. (1385). تفسیر المیزان. (ج 2). (چاپ 4). (مترجم: محمدباقر موسوی همدانی). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فلاح، محمدجواد. (1398). گونه‌های روش پرسش‌‌وپاسخ و کاربست آن در پاسخ به مسائل اعتقادی از دیدگاه قرآن. اندیشه نوین دینی. 15(59)، 89-102.
فیاض، ایراندخت. (1388). پرسشگری راهبرد هویت پایدار دینی در قرآن کریم. تعلیم و تربیت. 25(98)، 33-66.
قائمی‌‌مقدم، محمدرضا. (1400). روش‌‌های تربیتی در قرآن. (ج1). (چاپ 6). تهران: سمت.
مجلسی، محمدباقر. (1363). بحارالانوار. (ج1). (چاپ 21). تهران: موسسه دارالکتب اسلامیه.
محمدی‌‌ری‌شهری، محمد. (1375). میزان الحکمه. (ج3). (چاپ 4). قم: دارالحدیث.
مکارم شیرازی، ناصر. (1382). تفسیر نمونه. (ج 8). (چاپ 32). تهران: دارالکتب اسلامیه.
 
Bagheri, Kh. (2011). A new look at Islamic education. Tehran: madreseh (in Parsian).
Beheshti, S. (2010). Philosophical reflections on education. Tehran: International (in Persian).
Brajnkar, Reza (2012). Methodology of linguistics. Qom: Dar al-Hadith (in Persian).
Elias, J. (2015). Philosophy of Education. Qom: the Imam Khomeini Educational and Research Institute (in Persian).
Fallah, M. J. (2018). Types of question and answer method and its application in response to religious issues from the perspective of the Qur'an. New Religious Thought, 15(59), 89-102 (in Persian).
Fayaz, E. (2008). questioning; The strategy of sustainable religious identity in the Holy Quran. Education, 25(98), 33-66 (in Persian).
Grover H. A. (1992).The Lecture Method versus the Question-and-Answer Method, The School Review, Vol. 30, No. 3. pp. 205-209.
Ghaemi Moghadam, M. (2021). Educational methods in the Qur'an. Tehran: Samit (in Parsian).
Jafari, M.T. (1990). Beauty and art from the perspective of Islam. Tehran: Islamic Propaganda Organization (in Persian).
Hosseini zadeh, A. and Zarei, Z. (2021). Investigating the importance and place of educational method of question and answer in Quran. Marafet, 30(285), 11-18 (in Persian).
Khanifar, H. and Muslemi, N. (2017). Principles and basics of qualitative research methods. Tehran: Negah Danesh (in Persian).
King, N., & Horrocks, C. (2019), Interviews in qualitative research. London: Sage.
Majlesi, M. (1995). Bahar Al-Anwar. Tehran: Islamic Book Institute (in Arabic)
Mohammadi Rishahri, M (1375). The amount of wisdom. Qom: Dar al-Hadith (in Arabic).
Makarem Shirazi, N. (2003). Sample interpretation. Tehran: Islamic Library (in Persian).
Poursabagh, M. and Shujaei, M.S. (2008). An introduction to the psychology of behavior regulation with an Islamic approach. Qom: Dar al-Hadith (in Persian).
Ragheb Esfahani, H. (1991). Vocabulary in Gharib al-Qur'an. Beirut: Al-Dar al-Alam (in Arabic).
Ranjbar, Z. (2009). The educational functions of questions in the Qur'an. Master's thesis, Usul al-Din University, Qom (in Persian).
Sattari, A. (2021). Teaching thinking to children and teenagers. Tehran: Side.
Sajjadieh, N.; Dialmeh, N. and Tousiyan, S. (2016). An educational approach to the functions of questions from the perspective of the Holy Quran. Ketab-E- Qayyem, 7(16), 69-90 (in Persian).
Shariati, S. (2011). Examining the word education in the Quran and Sunnah (criticism on the use of the word education in religious meanings). Educational Psychology, 8(23), 61-72 (in Persian).
Shabani, H. (2011). Educational skills. Tehran: Samt (in Parsian).
Sigit, H. (2021). Question-and- Answer Method on Simante Used for Increasing Students Achievement at Sociolinguistics Subject. Advances in Social Science, Education and Humanities Research, No.662, pp.738-743.
Tabatabai, M.H. (2006). Translation of Tafsir al-Mizan. Qom: Islamic Publications Office (in Persian).