تحلیل محتوای کیفی کتاب‌های فارسی پایه‌های هشتم و نهم دورۀ اول متوسطه در سال تحصیلی 1402- 1403 بر اساس پرداختن به مهارت‌های زندگی در آموزه‌های تربیتی اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموختۀ تاریخ و فلسفه آموزش و پرورش، گروه علوم تربیتی، دانشگاه قم، ایران

2 دانشیار، گروه علوم تربیتی، علوم انسانی، دانشگاه قم، ایران

10.22091/jrim.2025.11179.1090

چکیده

هدف از انجام این پژوهش، تحلیل محتوای کیفی متون کتاب‌های فارسی پایه­های هشتم و نهم دوره متوسطه اول در سال تحصیلی 1402- 1403 بر اساس مؤلفه­های مهارت‌های زندگی شامل: خودآگاهی، ارتباط مؤثر اجتماعی، حل مسئله، تفکر خلاق، تفکر نقاد و مقابله با هیجان‌ها، از منظر آموزه­های تربیتی اسلام بود. روش پژوهش؛ در شناخت معنایی از مهارت‌های زندگی، روش تحلیل مفهومی و در شناخت متون کتاب‌های درسی، تحلیل محتوای کیفی متن انتخاب گردید. یافته­ها نشان داد که مهارت‌های زندگی، در آموزه­های تربیتی اسلام، علاوه بر بیان مشکلات اخلاقی، درمان رذایل اخلاقی را نیز نشان می­دهند؛ حال آن­که در متن کتاب‌های درسی به درمان رذایل اخلاقی و هیجان‌های مذموم توجه چندانی نشده است. مفهوم تفکر خلاق و نقاد در کتاب‌های درسی اساساً در موضوعات تفکر در آفرینش و محاسبۀ نفس خلاصه می­گردد و به نوآوری، قضاوت و نقد کمتر پرداخته شده است. همچنین مهارت­ خودآگاهی در آموزه­های تربیتی اسلام دو جنبۀ حضوری و حصولی دارد، اما در متن دروس به جنبۀ حصولی بیشتر توجه شده است. ارتباط مؤثر اجتماعی در آموزه­های اسلامی، دو بعد فردی و اجتماعی دارد و بر تکامل فردی آدمی در این ارتباط تأکید شده است، حال آنکه در متن دروس بعد اجتماعی این مهارت آشکارتر است.

تازه های تحقیق

یافته­‌های پژوهش شامل اصطلاح شناسی مفاهیم اصلی؛ تحلیل مهارت‌های زندگی در منابع معتبر دین اسلام و تحلیل متون کتاب‌های درسی است.

الف) اصطلاح‌­شناسی مهارت‌های زندگی

مهارت‌های زندگی: «توانایی رفتار سازگارانه و مثبت که افراد را قادر می‌سازد تا به‌طور مؤثر با نیازها و چالش‌ها‌ی روزمره برخورد نمایند».

ب) تحلیل مهارت‌های زندگی در آموزه­های تربیتی اسلام

در این بخش مهارت‌های شش­گانه خودآگاهی، ارتباط مؤثر اجتماعی، حل‌‌مسئله، تفکرخلاق، تفکر نقاد، مقابله با هیجان‌ها در قرآن کریم، احادیث معصومین (ع) و نظرات اندیشمندان مسلمان شرح داده شد.

ج) تحلیل محتوای متون کتب فارسی

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Qualitative Content Analysis of 8th and 9th Grade Persian Language and Literature Textbooks in the 2023–2024 Academic Year: Addressing Life Skills within Islamic Educational Teachings

نویسندگان [English]

  • Fatemeh Afsay 1
  • Tayebeh Tavassoli 2
1 Department of Educational Sciences, Faculty of Humanities, University of Qom, Qom, Iran
2 Associate Professor, Department of Educational Sciences, University of Qom, Qom, Iran
چکیده [English]

The purpose of this research was to conduct a qualitative content analysis of Persian textbooks for 8th and 9th grades in the first cycle of secondary education in the academic year 2023-2024, based on life skills components including: self-awareness, effective social communication, problem-solving, creative thinking, critical thinking, and managing emotions within the framework of the educational teachings of Islam. The research methodology employed conceptual analysis to understand life skills and qualitative textual content analysis to examine the texts of the textbooks. Findings indicated that life skills in Islamic educational teachings not only address moral problems but also provide remedies for moral vices. However, in the analyzed textbooks, there was little attention given to addressing moral vices and negative emotions. Creative and critical thinking concepts in the textbooks were mainly limited to contemplation on creation and self-assessment, with less focus on innovation, judgment, and criticism. Furthermore, the self-awareness skill in Islamic teachings encompasses two dimensions: intuitive and acquired, while the textbook content largely emphasizes the acquired dimension. Effective social communication from the perspective of Islamic teachings has both individual and social dimensions, emphasizing personal spiritual growth through connections; however, the textbooks primarily highlighted the social dimension of this skill.

کلیدواژه‌ها [English]

  • life skills
  • Islamic teachings
  • first cycle of secondary education
  • Persian textbooks of 8th and 9th grades

مراجع

Abedin Nasab, Sh. (2016). Creativity and methods of developing creative thinking from the perspective of the teachings of the Holy Quran and Nahj al-Balagha [Doctoral dissertation, University of Osul al-Din]. (in Persian)
Ahmadi, M. (2014). The degree of attention to components of skills and critical thinking in the thinking and lifestyle curriculum of the seventh grade [Master's thesis, Islamic Azad University, Marvdasht]. (in Persian)
Alavi-Gonabadi, J. (2010). Life Skills from a Religious Perspective. Razavi Islamic Sciences Publications. (in Perasian)
Ali ibn Abi Talib. (2013). Nahj al-balagha (M. Dashti, Trans.). Amir-al-Momenin Cultural and Researching Organization.
Amer, M. B., & Al-Khataybeh, M. (2022). Analyzing the content of 2nd secondary school grade English language textbooks in light of life skills in Jordan. Britain International of Linguistics Arts and Education (BIoLAE) Journal, 4(1), 28-41.
Beheshti, M., Faghihi, A. N., & Abou Jafari, M., (2009). The Opinions of Muslim Scholars on Education and Its Foundations. Publications of the Houzeh and University Research Institute. (in Persian)
Eshraqi-Nasab, A., & Zamanian, H., (2020). The Relationship between Self-Awareness and Awareness of Others in the Philosophy of Aristotle and Avicenna. Scientific-Research Quarterly, 21(82), 109-134. (in Persian)
Flick, U., (2008). An Introduction to Qualitative Research. (H. Jalili, Trans). Nashr Ney. (in Persian)
Ghazali, M., (2001). Kimiyaye Saadat. Vols. 1 and 2. Scientific and Cultural Publications. (in pesian)
Jazayeri, A., Rahimi, S., & Dehghani, M., (2022). Collection of Life Skills Education. Tehran: Danzheh Publications. (in Persian)
Khomeini, R., (1992). Chehel Hadic.  Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works. (in Persian)
Marzoughi, R., & Anari Nejad, A., (2007). Social Education from the Perspective of Nahj al-Balagha. Journal of Islamic Education, 2(4), 163-192. (in Persian)
Mohammadi, P., & Salehi, F., (2014). An Analytical Study of the Concept of the Holy Quran Based on the Concept of Critical Thinking. Journal of Educational Sciences from an Islamic Perspective, 2(3), 25-50. (in Persian)
Motahhari, M., (2006). Human in the Quran. Sadra Publications. (in Persian)
Muhammad al-Husseini, F. S., (2010). Content Analysis of the "Read and Write" Textbook for Fourth and Fifth Grades Based on Life Skills Components [Master's thesis, Al-Zahra University, Tehran]. (in Persian)
Naraqhi, M., N. (1992). Merag al_Saadeh. Qom: Hijrat Publishing Institute. (in Persian).
Pir Firouzjaiee, F. (2016). Analysis of Persian Textbooks of the Primary Education Level Based on Life Skills Components [Master's thesis, Al-Zahra University]. (in Persian)
Qaedi, M. R. & Golshani, A. (2016). Content Analysis Method from Quantitative to Qualitative Approach. Journal of Psychological Methods and Models, 23(7), 57-82. (in Persian)
Research and Educational Planning Organization. (2015). Persian eighth grade book. Ministry of Education. (in Persian)
Research and Educational Planning Organization. (2024). Persian ninth grade book. Ministry of Education. (in Persian)
Research and Educational Planning Organization. (2024). Persian ninth grade teaching guide. Ministry of Education. (in Persian)
Rezvani, R. (2010). Content analysis. Journal of Educational Research of Imam Khomeini Institute, 2(1), 137-156. (in Persian)
Supreme Council of Education. (1998). National curriculum document. (in Persian)
Supreme Council of the Cultural Revolution. (2011). Document of fundamental evolution of education. (in Persian)
Tavassoli, T. (2020). The method of conceptual analysis in determining educational objectives from the perspective of Richard Peters. Journal of Research in Foundation of Education, 10(1), 59-75. (in Persian)
Tavassoli, T. (2021). Quantity content analysis of Farsi books for the elementary school level in the academic year of 98-99 based on three virtues of Islamic ethics. Journal of Islamic Education, 16 (38). (in Persian)
The Qur’an. (2010). (A. Q. Qara’i, Trans.). Islamic Texts Institute.
World Health Organization. (2020). Life skills education school handbook: Prevention of noncommunicable diseases. Part 1, introduction.
         
 

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 17 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری: 20 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش: 04 آذر 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار