کاربست خطای عمدی معلم در تدریس درس ریاضی: راهبردی برای تقویت یادگیری و تفکر انتقادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه مدیریت آموزشی. دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

2 دانشیار گروه آموزش علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

10.22091/jrim.2025.13244.1314

چکیده

هدف این پژوهش بررسی تأثیر روش خطای عمدی معلم با رویکرد آشکار بر ارتقای یادگیری ریاضی و تفکر انتقادی دانش‌آموزان پایه ششم ابتدایی بود. این مطالعه با طراحی شبه‌آزمایشی (طرح پیش‌آزمون-پس‌آزمون با گروه کنترل) و رویکرد آمیخته (کمی-کیفی) انجام شد. جامعه آماری شامل دانش‌آموزان پسر پایه ششم یک مدرسه دولتی در شهر تهران در سال تحصیلی 1404-1403 بود که از میان آن‌ها، دو کلاس (هر کدام 32 دانش‌آموز) به‌صورت غیرتصادفی به‌عنوان گروه‌های آزمایش و کنترل انتخاب شدند. گروه آزمایش طی شش جلسه 45 دقیقه‌ای در درس ریاضی تحت آموزش مبتنی بر خطای عمدی با رویکرد آشکار قرار گرفت، در حالی که گروه کنترل آموزش سنتی دریافت کرد. ابزارهای گردآوری داده‌ها شامل آزمون پیشرفت تحصیلی هماهنگ استانی و سیاهه عملکرد محقق‌ساخته بود که روایی آن‌ها از طریق اعتبارسنجی توسط پنج متخصص آموزش ابتدایی (با روش CVR و CVI) و هم‌خوانی با چارچوب نظری تأیید شد. داده‌های کمی از طریق تحلیل کوواریانس (ANCOVA) و داده‌های کیفی با کمک تحلیل محتوای هدایت‌شده تحلیل شدند. کدهای کیفی بر اساس چارچوب نظری به چهار مضمون اصلی (افزایش دقت در یادگیری، تقویت جرئت علمی، مشارکت شناختی و گفت‌وگوی ریاضی، و درونی‌سازی مفاهیم از طریق تحلیل خطاها) سازمان‌دهی شدند و با بازنگری همکار (ضریب کاپا 0.85) تأیید شدند. یافته‌ها نشان داد گروه آزمایش در مقایسه با گروه کنترل، بهبود معناداری در یادگیری ریاضی (نمرات پس‌آزمون، 0.001p<) و تفکر انتقادی (از طریق دقت، مشارکت، و تحلیل خطاها در سیاهه عملکرد و مضامین کیفی) داشت.

تازه های تحقیق

یافته‌های این پژوهش نشان داد که استفاده از روش خطای عمدی معلم در تدریس ریاضی پایه ششم ابتدایی تأثیرات مثبتی بر پیشرفت تحصیلی، عملکرد شناختی و نگرش دانش‌آموزان نسبت به یادگیری دارد. نتایج کمی پژوهش، که از طریق تحلیل کوواریانس به دست آمد، حاکی از بهبود معنادار نمرات پس‌آزمون گروه آزمایش در مقایسه با گروه کنترل بود. همچنین، تحلیل سیاهه عملکرد نشان داد که دانش‌آموزان گروه آزمایش در دقت شناسایی خطاها، مشارکت در بحث‌های کلاسی، توانایی توضیح اصلاحات و اعتمادبه‌نفس در ابراز نظر عملکرد بهتری داشتند.

یافته‌های کیفی نیز تأیید کرد که این روش با ایجاد فضایی امن و تشویق به تحلیل خطاها، به فعال شدن دانش‌آموزان در فرآیند یادگیری، کاهش اضطراب و تقویت تفکر انتقادی و مهارت‌های حل مسئله کمک کرده است. از نظر عملی، این پژوهش نشان می‌دهد که روش خطای عمدی معلم می‌تواند به‌عنوان یک ابزار آموزشی مؤثر در کلاس‌های ابتدایی به کار رود، به‌ویژه در درس‌هایی مانند ریاضی که نیازمند استدلال و حل مسئله هستند. این روش با تشویق دانش‌آموزان به تحلیل و اصلاح خطاها، نه‌تنها درک مفهومی آن‌ها را تقویت می‌کند، بلکه نگرش مثبتی نسبت به اشتباهات به‌عنوان بخشی از یادگیری ایجاد می‌کند. با این حال، اجرای موفق این روش نیازمند طراحی دقیق خطاها متناسب با سطح دانش‌آموزان، ارائه راهنمایی‌های تدریجی و ایجاد محیطی امن و حمایتی است. پژوهش حاضر محدودیت‌هایی نیز داشت. 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Using Teachers’ Deliberate Errors to Enhance Learning and Critical Thinking in Mathematics Education

نویسندگان [English]

  • Neda Ebrahimi Moghadam 1
  • Alireza Badeleh 2
1 Assistant Professor, Department of Educational Administration, Farhangian University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Educational Sciences, Farhangian University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

This study aimed to examine the effect of the teacher’s deliberate error strategy, using an explicit approach, on enhancing sixth-grade students’ mathematics learning and critical thinking. Employing a quasi-experimental design (pretest-posttest with a control group) and a mixed-methods approach (quantitative and qualitative), the research was conducted in a public elementary school in Tehran during the 2024–2025 academic year. The study population included sixth-grade male students; two intact classes (each with 32 students) were non-randomly assigned to experimental and control groups. The experimental group received mathematics instruction based on the deliberate error strategy over six 45-minute sessions, while the control group received traditional instruction. Data were collected using a standardized provincial mathematics achievement test and a researcher-developed performance checklist, which was validated by five educational experts using CVR/CVI methods and aligned with the theoretical framework. Quantitative data were analyzed using ANCOVA, and qualitative data were examined through directed content analysis. Qualitative codes, grounded in a theoretical framework, were organized into four main themes: enhanced accuracy in learning, strengthened scientific risk-taking, cognitive engagement and mathematical dialogue, and internalization of concepts through error analysis. The reliability of these codes was confirmed through peer review with a Kappa coefficient of 0.85. Findings indicated that the experimental group showed significant improvement in mathematics learning (posttest scores, p < 0.001) and critical thinking—as evidenced by the performance checklist and qualitative themes—compared to the control group.

کلیدواژه‌ها [English]

  • deliberate teacher error
  • error-based learning
  • critical thinking
  • mathematics learning
  • elementary education

مراجع

Alomari, H. (2023). Mindfulness and its relationship to academic achievement among university students. In Frontiers in education (Vol. 8, p. 1179584). Frontiers Media SA.
Bahrami E, Ghadampour E, Abasi M. (2024). The effect of making deliberate errors on attitude to error and academic emotions of girls students of the second secondary school. Rooyesh. 13(2), 37-46.  (in Persian)
Griffin, J. (2019). Designing Intentional Bugs for Learning.
Kaviani, J., & Kaviani Lord, Z. (2023). Investigating the impact of the educational environment on academic success and strategies for improvement. In Proceedings of the First International Conference on Management, Education, and Training in Education. (in Persian)
Lawshe, C. H. (1975). A quantitative approach to content validity. Personnel Psychology, 28(4), 563–575. https://doi.org/10.1111/j.1744-6570.1975.tb01393.x
Metcalfe, J. (2017). Learning from errors. Annual review of psychology, 68(1).
Muilwijk, S. E., & Lazonder, A. W. (2023, March). Learning from physical and virtual investigation: A meta-analysis of conceptual knowledge acquisition. In Frontiers in Education (Vol. 8, p. 1163024). Frontiers Media SA.
Phan, M. L., Renshaw, T. L., Caramanico, J., Greeson, J. M., MacKenzie, E., Atkinson-Diaz, Z., ... & Nuske, H. J. (2022). Mindfulness-based school interventions: A systematic review of outcome evidence quality by study design. Mindfulness, 13(7), 1591-1613.
Philip, A. P., & Bennett, D. (2021). Using deliberate mistakes to heighten student attention. Journal of University Teaching and Learning Practice, 18(6), 193-212.
Raouf, S., & Salman Nasab, A. (2022). Facilitating learning based on Carl Rogers' approach. In Proceedings of the 12th National Conference on Psychology and Educational Sciences.
Rogers, C. (2009). Freedom to learn (A. Sahebi, Trans.). Danjeh. (Original work published 1969)
Romero Ariza, M., Quesada Armenteros, A., & Estepa Castro, A. (2024). Promoting critical thinking through mathematics and science teacher education: the case of argumentation and graphs interpretation about climate change. European Journal of Teacher Education, 47(1), 41-59.
Rushton, S. J. (2018). Teaching and learning mathematics through error analysis. Fields Mathematics Education Journal, 3(1), 1-12
Soncini, A., Matteucci, M. C., & Butera, F. (2021). Error handling in the classroom: An experimental study of teachers’ strategies to foster positive error climate. European Journal of Psychology of Education, 36(3), 719–738. https://doi.org/10.1007/s10212-020-00477-y
Waltz, C. F., & Bausell, R. B. (1981). Nursing research: Design, statistics, and computer analysis. F.A. Davis Company.
Wong, S. S. H., & Lim, S. W. H. (2022). The derring effect: Deliberate errors enhance learning. Journal of Experimental Psychology: General, 151(1), 25–40. https://doi.org/10.1037/xge0001055
Wong, S. S. H., & Lim, S. W. H. (2022). Deliberate errors promote meaningful learning. Journal of Educational Psychology, 114(8), 1817.
Zarei, M. (2022). How to conduct "standardized exams" for students. PANA News Agency. https://www.pana.ir/fa/tiny/news-1268076 (in Persian)

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 18 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری: 09 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش: 19 شهریور 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار